Njihu me kriptomonedhat
Fjalët e rikuperimit, çelësi privat, adresa: çfarë janë dhe si lidhen
Fjalët e rikuperimit janë burimi, çelësat privatë nxirren prej tyre dhe adresa nga çelësi. Me tabelat publike të BIP-39 dhe BIP-84 shohim cila pjesë mund të ndahet dhe cila, po u humb, nuk kthehet më.
Shkurt: fjalët e rikuperimit janë burimi, çelësat privatë nxirren prej tyre, dhe adresa nxirret nga çelësi. Rruga shkon vetëm poshtë, kurrë mbrapsht. Prandaj tri gjërat ruhen në mënyrë krejt të kundërt: adresën mund ta jepni kujtdo, fjalët dhe çelësin privat askujt.
Zakonisht këto tri fjalë dalin bashkë herën e parë që hapni një aplikacion portofoli: ekrani ju kërkon të shkruani 12 fjalë në letër, pastaj ju tregon një varg të gjatë shkronjash e numrash si "adresën tuaj". Duket sikur janë tri fjalëkalime të ndryshme, ose tri emra për të njëjtën gjë. Nuk është asnjëra.
Si lidhen me njëra-tjetrën: një zinxhir që shkon vetëm poshtë
Mendojeni si një pemë me katër nivele:
- Fjalët e rikuperimit (në anglisht seed phrase ose recovery phrase): rrënja. Zakonisht 12 ose 24 fjalë angleze.
- Çelësat privatë: prej fjalëve nxirren sa të doni. Secili çelës kontrollon një adresë.
- Çelësi publik: llogaritet nga çelësi privat me një veprim matematikor. Përdoruesi i zakonshëm pothuajse nuk e sheh kurrë.
- Adresa: çelësi publik kalon nëpër një funksion hash dhe shkurtohet në vargun që shihni në ekran, p.sh.
bc1q…te Bitcoin ose0x…te Ethereum.
Çdo hap është njëkahësh. Nga adresa nuk nxirret çelësi privat, nga çelësi publik po ashtu jo, dhe nga çelësi privat nuk rindërtohen fjalët. Në drejtimin tjetër po: kush ka nivelin e sipërm, i rillogarit të gjitha nivelet poshtë.
Ja pse aplikacioni ju kërkon të ruani vetëm fjalët dhe jo çdo çelës veç e veç: çelësat rillogariten kur të duhen. Dhe ja pse te Çfarë është blockchain themi se pronar në zinxhir është kushdo që mund të firmosë: rrjeti nuk njeh emra apo karta identiteti, njeh vetëm firmën me çelësin.
Të dhënat e testit që propozimi BIP-84 publikon në GitHub. Rreshti i parë janë fjalët e rikuperimit; më poshtë tri blloqe, secili me një çelës privat (privkey), çelësin publik që del prej tij (pubkey) dhe adresën (address). Adresa e parë e pritjes është bc1qcr8te4kr609gcawutmrza0j4xv80jy8z306fyu. Këto fjalë janë shembull publik që e përdorin zhvilluesit në të gjithë botën: kushdo mund t'i kontrollojë këto adresa, ndaj mos dërgoni kurrë para në to.
Kur aplikacioni ju ofron "adresë të re pritjeje", në fakt ka nxjerrë edhe një çelës më poshtë në pemë. Fjalët mbeten po ato.
Pse 12 ose 24 fjalë, dhe çfarë nuk duhet ngatërruar
Shumica e portofoleve ndjekin të njëjtin standard publik, BIP-39. Portofoli fillon me një numër të rastësishëm, e ndan në copa nga 11 bit dhe secilën copë e kthen në një fjalë nga një listë prej 2.048 fjalësh.
Tabela origjinale e BIP-39. ENT është gjatësia e numrit të rastësishëm, CS gjatësia e shumës së kontrollit, MS numri i fjalëve: 128 bit + 4 bit kontroll japin 12 fjalë; 256 bit + 8 bit japin 24 fjalë.
Nga kjo tabelë dalin tri gjëra praktike:
- 12 ose 24 fjalë ndryshojnë vetëm nga gjatësia e numrit të rastësishëm. Asnjëra nuk është "versioni profesional". 128 bit tashmë nuk merren me hamendje; 24 fjalë janë zgjedhje edhe më e kujdesshme.
- Fjala e fundit mbart pjesërisht një kontroll. Nëse gaboni një fjalë, portofoli zakonisht thotë "frazë e pavlefshme" në vend që të hapë qetësisht një portofol bosh. Por mos u mbështetni te kjo: me 12 fjalë kontrolli ka vetëm 4 bit, pra një fjalë e gabuar kalon rastësisht afërsisht një herë në gjashtëmbëdhjetë. Kontrollojini fjalët një nga një pasi t'i keni shkruar.
- Radha e fjalëve është pjesë e sekretit. Të njëjtat 12 fjalë në rend tjetër hapin një portofol tjetër.
Standardi ka edhe një opsion që shpesh harrohet: fjalëkalimin shtesë (passphrase), që disa portofole e quajnë "fjala e 25-të". Të njëjtat fjalë me fjalëkalim tjetër prodhojnë një grup krejt tjetër çelësash dhe adresash. Shton një shtresë mbrojtjeje, por edhe një gjë më shumë për të harruar: nëse e vendosni dhe nuk e shënoni, vetëm fjalët nuk ju kthejnë asgjë. Një fillestar mund të mos e përdorë fare. Mjafton të dini që ekziston, që të mos mendoni se ju kanë vjedhur kur rikuperoni portofolin dhe shihni zero.
Çelësi privat: ai që firmos në emrin tuaj
Çelësi privat është thjesht një numër i rastësishëm shumë i madh. Te Bitcoin dhe Ethereum ka 256 bit, pra afërsisht 10 në fuqinë 77 kombinime të mundshme. Kjo e bën të pagjetshëm me provë.
Kur shtypni "Dërgo", portofoli firmos transaksionin me çelësin privat dhe e dërgon të firmosur në rrjet. Nyjet e tjera e verifikojnë firmën me çelësin publik dhe, nëse përputhet, e futin në bllok. Vetë çelësi privat nuk ka nevojë të dalë kurrë nga pajisja juaj. Mbi këtë parim ndërtohen portofolet fizike: firma bëhet brenda pajisjes dhe kompjuteri apo telefoni merr vetëm rezultatin e firmosur.
Rastet kur një person i zakonshëm sheh një çelës privat të vetëm janë dy:
- eksporton çelësin nga një portofol i vjetër për ta importuar në një aplikacion tjetër;
- një faqe ose një "operator mbështetjeje" i kërkon ta ngjisë çelësin "për verifikim" ose "për zhbllokim".
E para ndonjëherë ka arsye. E dyta është gjithmonë mashtrim. Në të dyja rastet, një çelës që e ka parë dikush tjetër quhet i rrjedhur: kaloni pasurinë në një portofol të ri.
Adresa: e vetmja pjesë që mund ta ndani
Adresa shërben që të tjerët t'ju paguajnë, si një IBAN. Është menduar të jetë publike. Prej saj nuk nxirret çelësi privat, ndaj publikimi i saj nuk i lejon askujt t'jua marrë monedhat.
Por "publike" nuk do të thotë "pa kosto". Zinxhiri është libër llogarish i hapur: me adresën tuaj, kushdo sheh në një eksplorues blloqesh gjendjen dhe çdo hyrje e dalje. Këtë e shpjegojmë më gjatë te A është Bitcoin anonim?. Në praktikë: përdorni adresë tjetër për çdo pagues (shumica e portofoleve e bëjnë vetë) dhe mos e postoni kudo adresën ku mbani shumën kryesore.
Dy gjëra që i ngatërrojnë shpesh fillestarët:
Të njëjtat fjalë japin adresa me pamje të ndryshme në rrjete të ndryshme. Bitcoin përdor shpesh bc1q…; Ethereum 0x… me 40 shenja heksadecimale. Rrjetet që ndjekin modelin e Ethereum (BNB Chain, Polygon etj.) shpesh ndajnë të njëjtën adresë 0x: duket identike, por është në libra llogarish të ndryshëm. Dërgimi në rrjetin e gabuar fillon pikërisht këtu.
Të njëjtat fjalë, të rikuperuara në një aplikacion tjetër, mund të tregojnë adresa të tjera. Gjatë nxjerrjes së çelësave zgjidhet edhe një "rrugë derivimi" (vargu m/84'/0'/0'/0/0 në pamjen më sipër). Portofole të ndryshme mund të nisin me rrugë të ndryshme. Nëse pas rikuperimit shihni zero, shkaku më i zakonshëm është rruga ose fjalëkalimi shtesë, jo vjedhja. Shihni çfarë formati adrese përdorte aplikacioni i vjetër dhe ndryshojeni te cilësimet e avancuara të të riut.
Po kur monedhat janë në një platformë?
Në platformë shihni një "adresë depozite", por çelësi privat dhe fjalët pas asaj adrese i mban platforma, jo ju. Emri i përdoruesit, fjalëkalimi dhe verifikimi në dy hapa mbrojnë llogarinë tuaj në platformë, jo një çelës në zinxhir.
Ky është kuptimi i shprehjes "Not your keys, not your coins": në platformë keni një detyrim të platformës ndaj jush, jo monedha nën kontrollin tuaj. Nuk është domosdoshmërisht keq. Ruajtja vetjake sjell rrezikun e humbjes së fjalëve, ruajtja në platformë rrezikun e dështimit të saj. Si ka ndodhur secila në praktikë, e keni te Si humben paratë në kripto.
Çfarë ndodh nëse humbet ose rrjedh secila
| Fjalët e rikuperimit | Çelësi privat | Adresa | |
|---|---|---|---|
| Si duket | 12 ose 24 fjalë angleze | varg i gjatë shkronjash e numrash (rrallë i dukshëm) | bc1q…, 0x… etj. |
| A mund ta jap? | Kurrë | Kurrë | Po, me të merrni pagesa |
| Nëse e merr dikush tjetër | Zbrazen të gjitha adresat e portofolit | Zbrazet ajo adresë | Sheh gjendjen dhe historikun, por nuk merr dot asgjë |
| Nëse e humb unë | Pas prishjes së telefonit nuk ka kthim | Rillogaritet nga fjalët | Asgjë, rigjenerohet nga fjalët |
| Si ruhet | Në letër ose metal, jashtë linje, në dy vende | Nuk kërkon kopje më vete | Nuk është sekret |
Pyetje që lindin zakonisht
A mund t'i fotografoj fjalët ose t'i ruaj në shënimet e telefonit? Nuk këshillohet. Galeria dhe shënimet shpesh sinkronizohen vetë në re; kur rrjedh llogaria e resë, rrjedhin edhe fjalët. Shkrimi me dorë jashtë linje është praktika më e përhapur.
A është fjalëkalimi i platformës një çelës privat? Jo. Fjalëkalimin e platformës e rivendosni me verifikim identiteti. Fjalët dhe çelësin privat nuk jua rivendos dot askush, sepse asnjë institucion nuk i ka.
E fshiva aplikacionin e portofolit. A janë ende monedhat? Po. Monedhat janë të regjistruara në zinxhir, jo në aplikacion. Me fjalët (dhe fjalëkalimin shtesë, nëse e keni vendosur) i rikuperoni në çdo portofol të përputhshëm. Anasjelltas: aplikacioni në rregull, por pa kopje të fjalëve, mjafton një telefon i prishur.
Dikush e di vetëm adresën time. Çfarë mund të bëjë? Të shohë gjendjen dhe lëvizjet, t'ju dërgojë para, por jo të marrë asgjë. Kujdes me atë që vjen pas një transferte të vogël "nga askush": një mesazh që ju fton në një faqe për ta "tërhequr" ose "zhbllokuar". Kurthi është aty.
Nuk kam blerë ende. A më duhen këto tani? Nëse do t'i mbani gjithmonë në platformë, fjalët e rikuperimit nuk do t'ju duhen menjëherë. Por ia vlen ta dini që ekzistojnë: ditën që dikush, me çfarëdo arsyeje, ju kërkon "12 fjalët", e kuptoni menjëherë që është mashtrim.
Burime
- BIP-39, Mnemonic code for generating deterministic keys: github.com/bitcoin/bips/blob/master/bip-0039.mediawiki (lista me 2.048 fjalë, tabela entropi/fjalë, fjalëkalimi shtesë)
- BIP-32, Hierarchical Deterministic Wallets: github.com/bitcoin/bips/blob/master/bip-0032.mediawiki (nxjerrja e shumë çelësave nga një burim i vetëm)
- BIP-84, Derivation scheme for P2WPKH based accounts: github.com/bitcoin/bips/blob/master/bip-0084.mediawiki (të dhënat e testit dhe rruga e derivimit në pamjen më sipër)
- ethereum.org, Ethereum accounts: ethereum.org/developers/docs/accounts (adresa Ethereum janë 20 bajtët e fundit të hash-it të çelësit publik)
Përmbajtja e kësaj faqeje shërben vetëm për informim dhe nuk përbën këshillë investimi.